Abdel Halim për përkthimin e Kuranit

Stili i përgjithshëm

Ky përkthim synon të shkojë më larg se veprat e mëparshme në saktësi, qartësi, rrjedhë dhe aktualitet të gjuhës. Është shkruar në stil bashkëkohor, të lehtë, duke e shmangur aty ku ka qenë e mundur përdorjen e gjuhës kriptike apo të arkaizmave që priren ta errësojnë kuptimin. Synimi është që Kurani të bëhet i qasshëm për këdo që flet anglisht (përkatësisht shqip me këtë shqipërim), qofshin myslimanë apo jo. Mesazhi i Kuranit ishte, në fund të fundit, i adresuar drejtpërdrejt të gjithë njerëzve pa dallim në klasë, gjini a moshë: ai nuk mbështetet në arkaizma apo gjuhë pompoze për efekt. Megjithëse gjuha e këtij përkthimi është e thjeshtë dhe e drejtpërdrejtë, shpresojmë se nuk zbret në nivel të paduhur.

Vëmendje e veçantë i është kushtuar kritereve të caktuara  që, nëse shpërfillen, do të mund të kishin çuar në huti, keq-paraqitje të kuptimit arab, apo përkthim të kapshëm veç për një akademik apo entuziast. Përkthyesi (Abdel-Halim) e njeh plotësisht faktin se sa e vështirë është detyra e përkthimit të Kuranit, dhe vërejtjet e mëposhtme nuk kanë për qëllim t’i nënvlerësojnë përpjekjet apo cilësitë e përkthyesve të mëparshëm, të cilët të gjithë kanë dhënë kontribut të dobishëm, por thjesht për ta ilustruar se si metodologjia e përdorur në këtë përkthim mund të çojë në më shumë saktësi dhe qartësi të kuptimit.

Ndërtekstualiteti

Shpesh është vërejtur se pjesë të ndryshme të Kuranit e shpjegojnë njëra-tjetrën dhe Ibn Tejmije ka konsideruar se përdorimi i relacioneve ndërmjet pjesëve të Kuranit është metoda më korrekte. Ai shpjegoi: ‘Ajo që thuhet në një mënyrë të përgjithshme në një vend shpjegohet në hollësi në një vend tjetër; ajo që thuhet shkurtimisht në një vend shpjegohet gjerësisht në një tjetër.’ Lexuesi do të gjejë në fusnota të përkthimit shembuj se sa e dobishme është kjo teknikë në shpjegimin e kuptimit të pasazheve të Kuranit që mund të kuptohen në disa mënyra.

Konteksti

Konteksti është vendimtar në interpretimin e kuptimit të çdo ligjërimi, qoftë Kuranit apo ndonjë tjetër. Për shembull, kur Profeti po ikte nga Meka për ta shpëtuar jetën, u fsheh me Ebu Bekrin në një shpellë në rrugën drejt Medinës. Armiqtë e tij mekas po e ndiqnin, por kaluan pranë grykës së shpellës dhe i humbën gjurmët, duke ia mundësuar Profetit që përfundimisht të arrinte në Medinë i padëmtuar. Në këtë përkthim fragmenti  Kuranor që e përshkruan përjetimin e Profetit gjersa priste i tensionuar në shpellë është përkthyer: ‘Allahu e zbriti qetësinë E Vet në të, i ndihmoi me forca të padukshme për ju dhe e prishi planin e mosbesimtarëve. Plani i Allahut është më i lartë’ (9:40) por Dawood e ndjek metaforën luftarake të nënkuptuar te ‘forca të padukshme për ju’ (të kuptuar nga komentuesit se e përfshin një merimangë që i shpërqendroi ndjekësit të mos shikonin në shpellë duke e endur një rrjetë nëpër hyrjen e saj) për ta përkthyer fragmentin si: ‘Allahu bëri që qetësia E Vet të zbriste në të, dhe i çoi si ndihmë luftëtarë të padukshëm ashtu që ai i shpartalloi mosbesimtarët dhe e lartësoi Fjalën e Allahut.’ Ai e merr se subjekti i shpartalluesit/zbritësit të jetë Muhamedi në vend të Allahut që është kontekstualisht evident, dhe rrjedhimisht prodhon përkthim të pasaktë të tekstit arab që nuk përputhet me kontekstin e fragmentit, në të cilin Profeti ishte krejtësisht i pafuqishëm, duke u strehuar në shpellë.

Identifikimi i aspekteve të kuptimit

Termat kryesorë përdoren shpesh në Kuran me kuptime të ndryshme për kontekste të ndryshme, një veçori e njohur në arabisht si wuxhuh al-Kur’an. Këto u njohën që në ditët e para të interpretimit Kuranor dhe janë theksuar në shumë botime. Siç do të tregohet më vonë, injorimi i kësaj veçorie dhe detyrimi që një fjalë ta ketë një kuptim të vetëm për hir të konsistentës rezulton në mohim të kontekstit dhe paraqitje të gabuar të materialit. Ka shumë koncepte të Kuranit që e ilustrojnë këtë veçori, duke e përfshirë amr, xhihad, awlija dhe takwa. Kështu amr zakonisht përkthehet si ‘komandë’ kur në shumë situata ka kuptime të tjera, përfshirë ‘çështje’ apo ‘punë’; xhihad zakonisht përkthehet ‘luftim’, megjithëse në situata të caktuara është më e përshtatshme të përkthehet si ‘përpjekje’; awlija zakonisht përkthehet si ‘miq’ kur në fakt përgjithësisht domethënë ‘aleatë’ apo ‘përkrahës’; dhe takwa zakonisht përkthehet si ‘frikë nga Allahu’ por kuptimi i vërtetë është më afër konceptit të ‘të qenët të vetëdijshëm për Allahun’. Është me rëndësi për përkthyesin ta njohë se kur është e përshtatshme të jetë konsistent në përkthimin e një termi të përsëritur, dhe kur ta reflektojë kontekstin. Kjo vlen edhe për terme aq themeltare si islam, muslimun, kafirun, fasikun, dhalimun dhe din. Fjalorët e arabishtes klasike përfshijnë shumëllojshmëri të kuptimeve për këto terme.

Strukturat dhe idiomat arabe

Gjatë këtij përkthimi është bërë kujdes të shmanget përputhja e panevojshme ndaj strukturave dhe idiomave arabe, që pothuajse gjithmonë tingëllojnë të panatyrshme në anglisht (dhe shqip). Përkthimet fjalë për fjalë të idiomave arabe shpesh rezultojnë në anglishte (dhe shqipe) të pakuptimtë. Për më tepër gjuha arabe në kohën e Kuranit ishte shumë koncize. Pjesë të fjalive do të mund të liheshin jashtë sepse ishin të kuptueshme mirë nga konteksti, dhe elizioni (heqja e një tingulli kur thuhet një fjalë a grup fjalësh) është veçori e dukshme në Kuran: nganjëherë hiqen klauzola të tëra. Ky lloj elizioni është veçanërisht i dukshëm në fjali me kusht, në betime dhe në kontraste (p.sh. 11:17, 50:1, 13:31 dhe 38:9). Në disa raste është e mundur të përdoren pikat për të treguar se diçka mungon. Në të tjerat është më mirë të jepet klauzola e lënë jashtë.

Një shembull tjetër ku ndjekja e plotë e arabishtes mund të jetë çorientuese është përshkrimi i Parajsës, rregullisht e përshkruar në Kuran se ka rrjedha. Një përkthim fjalë për fjalë i frazës arabe taxhri min tahtiha al-anhar mendohet nga disa të jetë ‘nën të cilën rrjedhin lumenjtë’. Mirëpo kjo mund t’i sugjerojë lexuesit anglez (dhe shqiptar) se lumenjtë rrjedhin nën tokë, gjë e cila nuk nënkuptohet në arabisht; në vend të kësaj nënkuptohet imazhi i një kopshti me hije i ujitur nga shumë rrjedha. Përkthimi aktual e jep ‘hijeshuar me lumenj rrjedhës’. ‘Hijeshuar’ është synuar ta përcjellë bujarinë në dhuratën e Allahut për njerëzit e Parajsës që është implicite në tekstin Kuranor; mbiemri ‘rrjedhës’ merret nga folja arabe taxhri e përdorur në lidhje me këta ‘lumenj’; gjersa ‘rrjedha’ është zgjedhur mbi ‘lumenjtë’ më të përgjithshëm si pështypje e një apo më shumë rrjedhëzave të kalojnë nëpër kopsht, duke e mbajtur të ujitur, të bukur dhe të freskët. Në arabishten klasike, termi nahr vlen për çdo lloj uji të rrjedhshëm, që nga rrjedhat më të vogla deri te lumenjtë më të gjerë. Në arabishten moderne termi është kufizuar në lumenj dhe kjo në disa raste mund të ketë çuar në keqkuptim të termit.

Gjithashtu problematik mund të jetë një lloj i veçantë i pyetjes retorike, i shpeshtë në Kuran, që e shpreh mosmiratimin përmes strukturës së vet gramatikore e jo me ndonjë shtesë leksikore. Është vendosur për këtë përkthim të përdoret ‘Si’ për ta përcjellë këtë ndjenjë të mosmiratimit. Për shembull, në përshkrimin e veprimeve të mosbesimtarëve në 16:72 përkthimi i tanishëm e jep: ‘Si mund të besojnë në falsitet dhe t’i refuzojnë bekimet e Allahut?’; në pyetjen e bërë nga mosbesimtarët në 17:94: ‘Si do të mund të kishte dërguar Allahu qenie njerëzore si të dërguar?’ përkthimet fjalë për fjalë ‘A besojnë në falsitet?’ apo ‘A ka dërguar Allahu qenie njerëzore?’ nuk do ta përcillnin mosmiratimin e qenësishëm në origjinalin arab.

Në raste të tjera një përkthim fjalë për fjalë i arabishtes do të prodhonte tekst të pakuptushëm për shumicën e lexuesve. Kështu për shembull 20:113, që e përshkruan përmbajtjen e Kuranit, i përkthyer fjalë për fjalë si: ‘Ne kemi rrotulluar në të diçka nga kërcënimet’, këtu përkthehet si: ‘Ne …i kemi dhënë të gjitha llojet e paralajmërimeve në të’. Apo 74:45 ‘u turrëm si pa krye bashkë me turrësit’ është përshtatur në këtë përkthim në ‘u kënaqëm me të tjerët [duke i tallur besimtarët]’.

Përemrat

Identifikimi i referencës së duhur të përemrave vetorë është problematik në Kuran pasi këta nganjëherë ndryshojnë në të njëjtin varg me rrezikun të kuptohen në disa mënyra dhe të shtrembërimit të kuptimit nëse këto ndryshime nuk identifikohen saktë. Ka shembuj të shumtë në Kuran ku ka ndryshim të të adresuarit nga Profeti te besimtarët dhe të tjerët dhe anasjelltas. Si shumë gjuhë të tjera, arabishtja e bën dallimin ndërmjet ‘ti’ njëjës dhe ‘ju’ shumës; në anglishten moderne ‘you’ përdoret për njëjës dhe shumës pa dallim. E megjithatë në arabishten e Kuranit, në shumicën e rasteve ku ‘ti’ përdoret në njëjës është Profeti që po adresohet. Në këtë përkthim, prandaj, ‘Profet’ i shtohet tekstit anglisht (dhe shqip) aty ku është e qartë se është ai që po adresohet, për t’i bërë fragmentet po aq të qarta në anglisht (dhe shqip) sa janë në arabisht. Kjo është veçanërisht e rëndësishme në fragmente ku, brenda vargut të njëjtë, ka zhvendosje ndërmjet adresimit shumës dhe njëjës. Për shembull në 10:61 në arabisht lexohet: ‘Në çfarëdo çështje ti (njëjës, pra duke iu drejtuar Profetit) mund të jesh i angazhuar dhe çfarëdo pjese të Kuranit (ti, njëjës, pra duke iu drejtuar Profetit) qofsh duke e recituar, çfarëdo punë që po bëni (ju njerëz, shumës, pra duke iu drejtuar të gjithë komunitetit), Ne ju jemi (juve, shumës) dëshmitarë kur (ju, shumës) jeni të angazhuar në të.’

Përdorimi i arabishtes klasike

Është me rëndësi të identifikohet kuptimi i fjalëve arabe siç janë përdorur në kohën e shpalljes së Kuranit e jo ai apo ato kuptime që i kanë fituar në arabishten moderne. Përkthimi i tanishëm ka vënë theks të madh në informacionin e mbledhur nga fjalorët e arabishtes klasike, duke e përfshirë Lisan al-‘Arab nga Ibn Mandhur, al-Qamus al-Muhit nga al-Fayruzabadi dhe al-Mu’jam al-Wasit nga Akademia e Gjuhës Arabe në Kajro. Është interesante të jepet një shembull si ka ndryshuar shpërndarja semantike e një termi të caktuar kryesor: walad në arabishten klasike (Kuranore) domethënë ‘fëmijë’ njëjës apo shumës pa gjini të specifikuar, gjersa në arabishten moderne mund ta ketë kuptimin veç ‘djalosh’ apo ‘bir’. Pretendimi i arabëve paganë se Allahu ka walad përsëritet disa herë në Kuran. Meqë mekasit besonin se engjëjt ishin bija, e jo bij, të Allahut, menjëherë është evidente se kuptimi modern i walad është tepër kufizues për ta shprehur me saktësi kuptimin e synuar të origjinalit të arabishtes klasike në këtë kontekst. Megjithëse më vonë, në Medinë, u bënë referenca për besimin e krishterë se Jezusi ishte biri i Zotit, ta përdorësh ‘bir’ kur flitet për besimet e arabëve mekasë është e pasaktë dhe çorientuese.

Paragrafizimi dhe pikësimi

Konventa arabe gjatë gjithë epokave ka qenë që secila sure të vendoset në një paragraf të vazhdueshëm, sado shumë faqe të duhen për këtë. Kjo qartë nuk është përdorim normal në anglisht (dhe në shqip). Për më tepër, vëllimi mund të duket i pakalueshëm për dikë që nuk e njeh përmbajtjen e saj. Për ta qartësuar kuptimin dhe strukturën e mendimeve dhe për t’i përmbushur pritjet e lexuesve bashkëkohorë, përkthimi aktual e ndan materialin nëpër paragrafe. Gjithashtu e kemi shënuar fillimin e secilit varg në indeks të sipërm (superscript) që t’u ndihmohet atyre që duan të konsultojnë fragmente të veçanta (gjersa, shpresojmë, nuk e ndërprejmë rrjedhën apo ta shpërqendrojmë lexuesin). Ky kombinim është i ri në paraqitjen e Kuranit dhe do të duhej ta shtojë qartësinë dhe ta ndihmojë referimin e shpejtë në çdo varg në Kuran. Ndër përkthimet aktuale janë dy konventa: ose të ndahet çdo sure në vargje individuale të dhëna në rreshta të veçantë, ose të përdoren paragrafe me rrjedhje të lirë por të jepen numrat e vargjeve vetëm në invervale prej pesë apo dhjetë vargjeve. Asnjëri nga këto sisteme nuk është i kënaqshëm: i pari i bën përkthimet të duken, në disa vende, më shumë si listë se si tekst dhe e ndërpren rrjedhën dhe në të vërtetë kuptimin e tekstit si të tërë, gjersa sistemi i dytë e lë lexuesin të paaftë ta gjejë se ku fillojnë dhe mbarojnë vargjet ndërhyrëse, diçka që është jashtëzakonisht e rëndësishme për referim dhe ndër-referim që kontribuon kaq shumë në kuptimin e domethënies së tekstit.

Dhe as Kurani arab nuk përdor sistem pikësimi në mënyrën e njëjtë si anglishtja (dhe shqipja) moderne. Kurani e ka sistemin e vet të shënimit të pauzave, në fakt një degë e tërë e studimit i është kushtuar atij, por sistemi aktual konvencional i presjeve, pikave, dy-pikave dhe pikëpresjeve, pikëpyetjeve, vizave, thonjëzave etj. nuk është përdorur në Kuran. Këto janë futur me kujdes dhe me vetëdije në këtë përkthim. Thonjëzat janë të rëndësishme sepse Kurani shumë shpesh e paraqet dialogun dhe të folurit e drejtpërdrejtë, nganjëherë të pa-prezentuar apo as të atribuar, e megjithatë është e domosdoshme të identifikohet në përkthim se ku e përfundon një folës dhe tjetri fillon. Vizat janë përdorur shpesh sepse është veçori e gjuhës Kuranore, e njohur prej kohësh nga studiuesit arabë, ku për shembull Kurani do t’i raportojë pikëpamjet e mosbesimtarëve dhe do ta ndërpresë deklarimin e tyre me komente si ‘kështu pretendojnë’. Gjithashtu, nganjëherë do ta ndërpresë shpjegimin e një argumenti të përgjithshëm me një episod më të detajuar, para se të kthehet në argumentin e përgjithshëm. Materiali i tillë është vendosur ndërmjet vizave në këtë përkthim për ta bërë më të qartë strukturën e fjalisë dhe rrjedhën e ideve. Dy-pikëshat përdoren veçanërisht afër fundit të vargjeve, ku një deklaratë e shkurtër e përmbyll dhe e komenton fjalinë.

Nganjëherë ka qenë e nevojshme të ndahet ajo që mund të duket fjali e vetme në njësi më të vogla, në mënyrë që të shmanget krijimi i fjalive që ishin të gjata disa rreshta, dhe për t’i zgjidhur problemet e zhvendosjes së përemrave në arabisht: një veçori e rëndësishme stilistike e Kuranit e quajtur iltifat (ndërrime gramatikore për qëllime retorike) e përmendur më herët. Kështu, në një varg, mund të ketë ndryshime në përemra nga veta e parë tek e dyta tek e treta apo ndryshime në kohë nga e tashmja në të ardhmen. Kjo qartë nuk korrespondon me normat e strukturës së fjalive në gjuhën angleze (dhe shqipe). Një zgjidhje ishte të ndahen madje edhe vargjet e shkurtra që tradicionalisht janë mbajtur bashkë në dëm të qartësisë. Nganjëherë ka ndodhur që një paragraf i ri të fillohej në mes të vargut në përpjekje për t’i zgjidhur vështirësitë stilistike.

Fusnotat dhe hyrjet shpjeguese

Për të mos e mbingarkuar lexuesin apo të udhëzohet me tejpërkushtim me komente të gjera, janë dhënë veç hyrje të shkurtra të sureve. Këto janë dizajnuar t’i ndihmojnë lexuesit duke e identifikuar se prej nga vjen titulli, dhe duke dhënë ca informacion për prejardhjen dhe strukturën e përgjithshme të sures. Fusnotat janë menduar të jenë minimale dhe për t’i shpjeguar aludimet, referencat dhe prejardhjen kulturore vetëm kur ndiheshim se ishin absolutisht të nevojshme për ta qartësuar kuptimin dhe kontekstin. Nganjëherë fusnotat i shpjegojnë arsyet për shmangien nga përkthime të pranuara, japin alternativa apo bëjnë ndër-referenca. Fusnotat po ashtu japin shpjegime (aty ku konsiderohen të jenë të dobishme apo me interes) të fragmenteve që mund të kuptohen në disa mënyra të cilat janë qartësuar në komentet arabe të Kuranit, klasike dhe moderne. Veçanërisht është përdorur “Mafatih al-Ghayb” i Fakhr al-Din al-Razi-t i shekullit të dymbëdhjetë, “Al-Bahr al-Muhit” i Ebu Hajjan-it i fillimit të shekullit të katërmbëdhjetë dhe “Anwar al-Tanzil wa Asrar al-Ta’wil” i Bajdawit i fundit të shekullit të katërmbëdhjetë.

Razi duhet të veçohet si mjeti më i dobishëm në kuptimin e Kuranit. Ai është gjuhëtar i gjithanshëm par excellence, duke i vënë në dukje dhe duke i diskutuar pyetjet gjuhësore të huqura nga mbase të gjithë të tjerët, dhe duke hapur fusha për diskutim ku të tjerët nuk i hapin. Është gjithmonë i vetëdijshëm për kontekstin dhe pozitën e vargut në tërë strukturën e sures. Mendja e tij është matematike, analitike, gjersa e zbërthen shumë qartë funksionin gjuhësor të çdo vargu apo fjalie. I citon të gjitha referencat dhe opinionet e mundshme dhe i vlerëson normalisht ato, duke përdorur vargje të tjera të Kuranit dhe referenca në poezinë arabe si dhe komente të tjera. Të gjitha këto cilësi i kualifikojnë mënyrat e tij të mendimit si më ‘modernet’ nga të gjithë komentuesit, analizën e tij gjuhësore të ndriçuar nga filozofia, logjika dhe arsyetimi i shëndoshë.

Nga parathënia e librit:

The Qur’an, A new translation by M. A. S. Abdel Haleem, Oxford world’s classics (Oxford University Press), originally published: 2004.


Kurani i shqipëruar:

Kurani i shqipëruar dhe referenca të tjera

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Google

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni /  Ndryshoje )

Po lidhet me %s